نیم نگاهی به کشاورزی محل از دیدگاه زیست محیطی

                                  وَلَن تَجِدَ لِسُنَّهِ اللَّهِ تَبْدِیلًا(قرآن کریم)

در گاه شمار (تقویم) محیط زیستی، اول دی ماه بنام روز کشاورزی نامگذاری شده است. کشاورزی از قدیمی ترین مشاغل و سرمایه اصلی مردم و استراتژیک کشور است یعنی تولیدات کشاورزی علاوه بر تامین بخشی از نیازهای جامعه قسمتی نیز به خارج از کشور صادر می شود و از منظر کسب و کار تعداد چشمگیری از نیروی کار را در خود مشغول نموده است. توسعه اصولی آن می تواند در ایجاد فرصت های شغلی بیشتر و امنیت غذایی  و رونق اقتصادی مردم و استقلال و کاهش وابستگی به واردات برون مرزی نقش بسزایی داشته باشد .

آیا کشاورزی ما توسعه اصولی داشته است؟ می گویند بهترین راه شناخت، برخورد انسان با محیط و تجربه اوست. شناختی که به واقعیت نزدیک و موافق نظام هستی باشد حقیقت گفته می شود. بنابراین توسعه ای که موافق قوانین طبیعی است به حقیقت نزدیک و توسعه پایدار یا اصولی خواهد بود، زیرا در توسعه پایدار همه ی بخش ها مورد توجه و با عدالت بیشتر، حقوق دیگران و منافع عموم و آینده لحاظ خواهد شد و همین رعایت حقوق سایر بخش ها عمده ترین عامل پایداری و تداوم راه صحیح و رستگاری است.

به نمونه های عینی توسعه یک سویه و ناپایدار موجود در محیط زندگی مان می پردازیم تا به درک بهتری از مفهوم توسعه و تفاوت سره و ناسره آن برسیم. سال ۱۳۷۹ آمدند آب چشمه لنگان را با احداث سد و بالا آمدن ارتفاع آب، آن را به حوضه ی زاینده رود منتقل نمایند. وعده هایی برای آبادانی و تحول مثبت اقتصادی منطقه و رونق بازار کار را آنچنان تبلیغ و برجسته کردند که از مسئولین گرفته تا مردم محل همه برای اجرای آن روز شماری می کردند تا همگان از نعمت فراگیر آن بهره مند شوند! مدتی نگذشت که احداث سد به حفر تونل ویرانگر مبدأ تبدیل شد. بدون رعایت مقررات قانونی و ارزیابی زیست محیطی تونل را در دل سفید کوه فریدونشهر حفر نمودند. در پی این رخداد مخازن آبهای درون زمینی که طی میلیون ها سال شکل گرفته بود، تخریب و تخلیه و مجاری آبهای چشمه ها و قنات ها و… قطع و زه کشی شد. بر اثر آن چندین روستا و بیش از ۵۳ مزرعه خسارت جدی دیدند، گفتند پس از انتقال آب جبران خسارت خواهد شد. قریب به ده سال قبل پس از چالش ها و کاهش ها، بموجب آخرین مصوبه ۴۵۰ لیتر در ثانیه انتقال آب بر مزارع خسارت دیده در دستور کار قرار گرفت. روزها و ماه ها گذشت و مردم در انتظار اجرای مصوبه سالها سپری کردند. بعلت تعطیلی کار کشاورزی و دامداری ناشی از قطع آب مجبور به مهاجرت شدند و اینگونه شیرازه ی زندگی سبز و پایدار مردم محل های خسارت دیده از هم پاشید و مهاجرت تحمیلی و تخلیه روستاها از مردم و کاهش جمعیت شهری تا به امروز همچنان ادامه دارد تا کشاورزان و دامداران تولید کننده دیروز در خوشبینانه ترین شکل آن، نظافتچی و سیگار فروش یا ماشین شوی در کلان شهرها و شهرهای اقماری آن باشند.

“« روزگاران گشت و گشت

داغ بر دل دارم از این سرگذشت

داغ بر دل دارم از مردان دشت

یاد باد آن خوش نوا آواز دهقانان شاد

یاد باد آن دلنشین آهنگ رود

یاد باد آن مهربانی های باد

یاد باد آن روزگاران یاد باد»  *

IMG_1477در نخستین شماره ماهنامه «جهان سبز» به نقل از روزنامه همشهری ۱۸ فروردین سال ۱۳۸۳ چنین آمده است:

« برای انتقال آب چشمه لنگان به زاینده رود چندین تونل زده شد که در اثر حفر آن تونل ها آبخوان بسیار بزرگی شکافته شد، در نتیجه چشمه های متعددی در منطقه خشک شدند یا آبدهی آنها حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد کاهش یافت. در پی این رویداد ها ۵۳ مزرعه و چندین روستا بشدت آسب دیدند. شمار چشمگیری از اهالی روستاهای سیبک، نهضت آباد و وحدت آباد مجبور به مهاجرت شدند، چون کشاورزی و دامپروری آنها از بین رفت.

جالب است که علیرغم این آسیب ها و آنهمه هزینه ها، آبی از محل به زاینده رود هم نرسید»!

«دشت با اندوه تلخ خویش تنها مانده است

زان همه سرسبزی و شور و نشاط

سنگلاخی سرد بر جا مانده است

جای گندم های سبز

جای دهقانان شاد

خارهای جانگزا جوشیده است»  *

IMG_1479

 آری (……. این رفت ستم بر ما!                تا خود چه رسد خذلان بر قصر ستمکاران)

عارضه دیگری که گلوی کشاورزی به نفس افتاده (فریدونشهر) را می فشارد تغییر کاربری هکتارها از حاصلخیزترین زمین های کشاورزی حاشیه شهر که بموجب رأی شماره ۴ مورخ ۱۴/۱/۱۳۹۱ دیوان عدالت اداری خلاف و غیر قانونی می باشد! را «آزاد سازی» و با استفاده از تنگناهای معیشتی کشاورزان، مافیای زمین خواران فریبکارانه مرغوب ترین خاک زراعی را از چنگ آنان درآورده و کمترین سهمی از این خوان یغما را به صاحبان اصلی(کشاورزان) تخصیص دادند!

 این حادثه علاوه بر تهدید امنیت غذایی مردم باعث وابستگی بیشتر به واردات برون مرزی و نابودی سرمایه پایدار و منابع تجدید شونده از یک سو و تخریب محیط زیست از سوی دیگر می شود تا بجای سرسبزی و تولید اکسیژن و گندم، آجر و سیمان و آهن بکارند! برای به وجود آمدن یک سانتیمتر خاک زراعی ۸۰۰ سال زمان لازم دارد و بدین آسانی و راحتی آن را نابود می کنند. این کار یعنی فروش آینده! یعنی تخریب غیر قابل جبران، که در اصل پنجاهم قانون اساسی منع شده است و همه ی اینها در حالی است که سرتاسر حاشیه شمالی شهر صدها هکتار زمین غیر کشاورزی برای سکونتگاه وجود دارد.

Recovered_JPEG Digital Cameranew_554

صورت دیگری از کشاورزی ناصحیح یا ناپایدار منطقه: ده ها سال است شاهد کشت بی رویه سیب زمینی هستیم و همه ساله کشاورزان با خیال جبران خسارات سالهای قبل اقدام به کشت آن می نمایند و پس از صرف هزینه های توان فرسا و بعد از برداشت محصول، آن را ماه ها نگهداری و به قیمت ناچیز می فروشند و یا اغلب برای تخلیه انبارها آن را روانه ی حاشیه  جاده ها و بیابان های اطراف می نمایند و دچار بحران های مالی می شوند.

در این جریان، زمین های کشاورزی بر اثر مصرف کنترل نشده کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات نباتی به صورت خطرناکی آلوده شده اند که ناشی از عدم دلسوزی و ناکارآمدی مدیران بخش کشاورزی و نبود آموزش دهقانان می باشد، مصرف کود های شیمیایی آنچنان فزونی یافته است که محصول بدست آمده را غیر قابل مصرف برای انسان و حتی …. نموده است. چند سال قبل برای گشایش بازار مصرف سیب زمینی، نمونه ای به کشور گرجستان  صادر کردند که پس از آزمایش های ضروری در مقصد، محموله ی ارسال شده را بعلت بالا بودن آلودگی نیترات و … آن را برگشت دادند!

چرا تنها کارخانه موجود  تولید چیپس در شهرستان فریدونشهر بعلت عدم کیفیت قابل قبول سیب زمینی محل، سیب زمینی مورد نیاز کارخانه را باید از فاصله ۱۵۰۰ کیلومتری در استان اردبیل تهیه نماید؟!

از تبعات دیگر مصرف کودهای شیمیایی آلودگی آبهای سطحی است که آن را غیر قابل شرب ساختیم و برای آب آشامیدنی سالم دچار مشکل شدیم.

توسعه نامتوازن کشاورزی و صدور مجوز فله ای حفر چاه فراتر از توان تحمل اکولوژیک سبب شد تا آبهای زیرزمینی به سرعت تخلیه و بیش از نیمی از چاه های حفر شده، خشک و بقیه در شُرُف خشک شدن باشند. در پی این تخریب زیست محیطی، حادثه ی غم انگیزتر دیگری رخ داد و آن فرونشست زمین ها بر اثر تخلیه آبخوان ها در دشت دامنه و تهدید خطر جدی ساکنان شهر دامنه که آخرین فرونشست آن، ۲۵/۹/۱۳۹۴به ثبت رسیده است. عمق فاجعه زمانی نمایان می شود که بدانیم بر اثر فرونشست زمین و بر هم خوردن سامانه طبیعی حفره های درون زمینی، اگر روزی روزگاری بارانی به حد وفور باریدن گرفت، دیگر حجمی برای ذخیره طبیعی آبهای زیرزمینی باقی نگذاشتیم!!

«ایران نه تنها در مدیریت اکوسیستم های آبی از میان ۱۳۲ کشور جهان رتبه ۱۳۰ را دارد، بلکه در مصرف حفره های درونی زمین مخرب ترین کشور دنیا لقب گرفته است. خالی شدن سفره های زیر زمینی از آب به دلیل برداشت بی رویه برای کشت محصولات کشاورزی کار را به جایی رسانده که بی شک امنیت ملی در ایران به وضعیت نامطلوبی مبتلا خواهد شد.» روزنامه ابتکار ۱۳۹۳/۶/۲۷

فرجام سخن اینکه کجای راه را اشتباه رفتیم که چنین چشم انداز ناخوشایندی از محیط زیستمان نمایان شده است؟! آیا رفتارمان با طبیعت وطنی که دوستش داریم، مصداق(یکی بر سر شاخ بن می برید) نیست؟ برای اصلاح کار به کلام خدا روی آوریم و آن را آویزه ی گوش و چراغ راهمان قرار دهیم، آنجا که میفرماید:«و هرگز در قانون و سنت خدا تغییری پذیرفته نخواهد بود.»

با تغییر نگاه به طبیعت و احترام به قوانین آن که همانا سنت های الهی است و پرهیز از دست اندازی های بی مورد در نظام هستی، بستر زندگی خود و آیندگان را بیش از این ضایع نکنیم.

نویسنده: نصرت اله تواضع

عضو انجمن دوستداران طبیعت شهرستان فریدونشهر

*شعر از فریدون مشیری

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

WP-SpamFree by Pole Position Marketing